İzleyiciler

7 Mart 2020 Cumartesi

CİNSEL SORUNLARIN PSİKOLOJİK NEDENLERİ



CİNSEL SORUNLARIN
PSİKOLOJİK NEDENLERİ
Dr. Doğan Şahin.
İstanbul Tıp Fakültesi Psikiyatri Anabilim Dalı

Not: Bu yazı "Sık Görülen İki Cinsel İşlev Bozukluğu: Vajinismus ve Erken Boşalmada Değerlendirme, Tanı ve Tedaviler"  kitabında yayınlanmıştır. 

GİRİŞ

Psikanalitik teori cinsel işlev bozukluklarına kritik çocukluk yaşantılarından köken alan bilinçsiz çatışmaların yol açtığını söyler. Diğer yandan psikopatolojiye sistemik yaklaşan teorsiyenler, cinsel yetersizliğin köklerini cinsel yönden yaralayıcı bir ortam yaratmaları nedeniyle çiftler arasında gelişen patolojik etkileşime bağlarlar. Davranışçı model ve öğrenme teorisi ise cinsel tepkiyi bozan şartlı tepkilerin cinsel davranışı takip eden kötü olasılıklardan kazanılmış olduğunu söyler. Cinsel sorunları açıklamaya çalışan kuramlar arasındaki çelişkilere karşın seks terapisinde hızlı ve dramatik iyileşmeler olmaktadır. Bu durum cinsel sorunları açıklamamızı zorlaştırmakla birlikte uygulamada işimize yaramaktadır.
Bu yazıda çeşitli kuramların ileri sürdüğü ve/veya ampirik çalışmalarla saptanmış cinsel sorunların nedeni olabilecek etkenleri ele aacağım.
Çatışmaların çözümlenmesi cinsel işlev bozukluklarında (:CİB) oldukça önemlidir. Seksten zevk alma isteği ve buna karşı bilinçsiz korku arasındaki çatışmanın arkasında çok derinlerde yatan gerçek ve eski nedenler olabilir.
Cinsel duygular açısından yoğun ve provoke edici derecede ensestiyöz ailelerin kısıtlı ve çatışmalı ortamında yetişmiş bireylerden oluşan çağdaş toplumda, olumsuz duygulanım ve çatışmalar, hemen neredeyse değişmez olarak cinsel güdülerin saf hazzını engelleyici bir rol oynarlar.
Cinsel isteklerle; tanrıların, toplumun ve ebeveynlerin öç alma  korkusu arasındaki çatışma her zaman vardır ve belki de şu andaki çocuk yetiştirme koşulları için bir dereceye kadar kaçınılmazdır ve kişinin genellikle farkındalığının dışındadır. Fakat bireysel yaşamın cinsel ve cinsel olmayan yönleri üzerinde güçlü zarar verici etkileri olmaktadır.
CİB’e yol açan etkenlere gelince, birçok vakada cinsel sorunlarla ilgili birden fazla neden söz konusudur. Bu etkenler doğrudan neden oluşturmaktan çok  katkı sağlayıcıdır. Sorun, etkenler arasındaki karmaşık bir ilişki sonucu ortaya çıkar.
CİB’e yol açan nedenler, genel olarak fiziksel ve psikolojik faktörler olarak ayrılabilir. Psikolojik faktörler de;
1-Yatkınlık Yaratıcılar: Kişinin erken yaşam deneyimi içinde cinsel zorluklar geliştirmesine yatkınlık sağlayan etkenler,
2-Başlatıcılar: İşlev bozukluğunun ortaya çıkmasına neden olan etkenler,
3-Devam ettiriciler: İşlev bozukluğunun sürmesini açıklayan etkenler olarak ayrılabilir.
Cinsel işlev bozukluğuna yol açtığı bildirilen nedenlerin özellikle de erken yaşam dönemlerinde ortaya çıkmış olanların basit bir neden sonuç ilişkisi içinde olduğunu göstermek zordur.
Hatta organik nedenlerde bile organik etkenin tek başına ve doğrudan cinsel işlev bozukluğuna yol açtığını söylemek zor olabilmektedir. Öyle ki uzun araştırmalardan sonra çifte cinsel tedavi önerildiği zaman bile nedenler tam olarak aydınlatılmamış olabilir.




1-YATKINLIK YARATICI FAKTÖRLER
Bunlar erken yaşantılar olduğu için kolayca unutulabilir veya yanlış hatırlanabilir. Gene de yatkınlaştırıcı faktörlerin farkedilmesi hastaya ve terapiste şu andaki durumun saptanmasında yardımcı olur. Bazan özellikle de pirmer bozukluk vakalarında erken deneyimlerin belirlenmesi cinsel deneyimleri anlamaktaki en önemli basamak olabilir.
Kısıtlayıcı yetiştirilme:
Bir çocuğun ailesinin cinselliğe ve kişisel ilişkilere bakış açısıyla ilgili deneyimleri daha sonraki psikoseksüel gelişimi üzerine belirleyici bir etkiye sahiptir. Ailenin bakış açısı açık veya gizli bir şekilde verilebilir. Bazı ailelerde seks  tabu olduğu için çocuk tarafından yanlış veya utanç verici bir şey olarak algılanabilir, bazı ailelerde ise cinsellik açkıça kötülenir. Örneğin bir genç kıza, annesi seksin eşin memnun edilmesi için yapılması gereken bir görev veya evlilik ilişkisinin çıkarlarını korumak adına üstlenilecek bir sorumluluk olduğunu söyleyebilir. Böylece kız annesinden cinsel ilişki acı içeriyormuş gibi bir izlenim edinebilir. Böyle koşullandırılan kadınlar cinsel hazdan dolayı suçluluk duyabilir ve kendilerini ketleyebilirler. Cinsel ilişkininin ağrılı olacağı düşüncesi vajinismus gelişimine neden olabilir.
Oğlan çocuğu da aynı şekilde seksten hoşlanan kadınların “hafif” kadınlar olduğuna koşullandırılabilir. Böylece, cinsel çekiciliği olmayan ya da cinselliğini baskı altında tutan kadınları iyi ve evliliğe uygun; cinsel çekiciliği olan kadınları da kalıcı bir ilişkiye girilmemesi gereken  kötü kimseler olarak değerlendirir.
Bozuk aile ilişkileri:
Ebeveynlerin kendi aralarındaki ilişkileri kadar çocuklarıyla ilişkileri de cinsel sorunlar için yatkınlık yaratıcı olabilmektedir. Eğer ebeveynler arasındaki ilişki duygudan yoksun veya sorunlu ise özellikle fiziksel yakınlıktan yoksunsa çocuğun kadın/erkek ilişkileri için zayıf bir başlangıç modeli olacaktır. Aynı şekilde çocuk ve ebeveyn arasında sıcaklık ve duygusallığın olmaması erişkinlikte yakın ilişkiler kurmakta zorluğa neden olabilir. Karşı cinsteki ebeveynle ilişkinin bu anlamda en büyük önemi taşıdığını kavramak zor değildir .Bozuk aile ilişkilerinin teorik önemi klinik bulgularla da desteklenmektedir. O’Connor, bir CİB vaka serisinde ebeveynlerden birinin veya bir kardeşin ölümünün öyküde beklenenden daha sık  bulunduğu ve hastalardan % 23'ünün ebeveynlerinden ayrılık yaşadığı gösterilmiştir. Uddenberg’in evli İsveçli kadınlarda yapılan  bir araştırmasında orgazm zorluğu olanların çocukluklarında babalarıyla daha az tatmin edici ilişikileri olduğu  bulmuştu.
Cinsel yaşamlarında doyumsuz olan kadınların ergenlik dönemlerinde babalarıyla yakın ilişkiler kuramadıkları bildirilmektedir. Fisher, iyi orgazmik tutarlılığı olan kadınların doyumsuz bir cinsel yaşamı olan kadınlara  göre daha az ebeveyn kaybı ve ayrılığı yaşadığını belirtmiştir. Nettel-Bladt ve Uddenberg’in İsveçli evli erkeklerle yaptıkları bir araştırmada cinsel fonksiyon bozukluğu olan erkeklerin babalarını daha sık olumsuz olarak tanımlamışlar ve çocukluk-ergenlik dönemindeki ilişkilerini daha zayıf buldukları belirtilmişlerdi.
Yetersiz ya da Yanlış Cinsel Bilgilendirme:
Her ne kadar ampirik kanıt yoksa da klinik bulgular, yetersiz veya uygunsuz cinsel bilginin cinsel işlev bozukluğu için önemli bir yatkınlaştırıcı faktör olduğunu düşündürmektedir. Bir önceki kuşak ve akranlardan elde edilen cinsel bilgiler çoğunlukla eksik, yetersiz ve hatta çoğunlukla yanlıştır. Birçok vakada cinsel bilgilendirme ergenlikte işitilmiş kötü şakalar veya cinsel eğitimi zaten yetersiz olan diğer çocuklardan edinilmiştir.
Cinsel anatomi hakkındaki eksik bilgi cinsel sorunlara yol açabilir. Klitorisin yerini bilmeyen bir kadın orgazmik disfonksiyona yatkın olacaktır. Erkek de benzer durumdaysa partnerinde cinsel soruna neden olabilir. Eksik ve yetersiz cinsel bilgilenme aynı zamanda cinsel mitlere inanmayı da kolaylaştırır.
Erken travmatik cinsel deneyim:
Hoşnutsuz çocukluk cinsel deneyimlerinin daha sonraki dönemde ne ölçüde cinsel işlev bozukluklarına neden olduğu henüz tam olarak açıklığa kavuşturulmamıştır. Çocukluk cinsel travmaları ve ensestin eskiden sanılandan daha sık oldugu görülmektedir.
Kinsey ve ark., kadınlar arasında ergenlik öncesi babayla cinsel yaklaşımın % 4 olduğunu rapor etmiştir. Fritz’in Amerika’da 952 kolej öğrencisiyle yaptığı bir çalışmada yetişkinlerle ergenlik öncesi cinsel yakınlaşma kadınlarda % 7.7, erkeklerde % 4.8 bulunmuştu. Kadınların % 10’unda erkeklerin % 60’ında bunlar homoseksüel nitelikteydi.
Aynı yazarın bir başka çalışmasında çocukluğunda cinsel olarak  sarkıntılığa uğramış kadınların  % 23'nün erkeklerin ise % 10’nun cinsel işlev bozukluğu gösterdikleri saptanmıştı.
Çocukluklarında herhangi bir güç veya tehdit kullanılmadan iğfal edilerek cinsel deneyim yaşayan kadınların daha fazla cinsel zorluk yaşadıkları bildirilmektedir. Finkelhor,  bir çalışmasında erken cinsel deneyimin daha büyük bir kardeşle veya  zorlamayla gerçekleşmesi halinde ( vakaların 1/4'ü) kendilik saygısının daha düşük olduğunu saptamıştır.
Psikoseksüel roldeki erken güvensizlik:
Cinsel rol ve kimlikteki güven ve rahat eksikliği cinsel disfonksiyona neden olabilir. Bir çok etken özellikle erken deneyimler cinsel kimliğin algılanışını etkileyebilir. Ergenliğe yaşıtlarından daha erken giren ve fiziksel gelişme gösteren bir genç yaşıtlarından daha çok utanma duygusu geliştirebilir. Göğüs gelişimi yaşıtlarından erken olan bir kız bunu sorun yapabilir. Benzer olarak gecikmiş puberte de yetersizlik duygularına yol açar. Ergenin gelişmekte olan cinselliğine ailesinin yaklaşımı da ergenin cinselliğe bakışını ve cinsel yaşamını etkiler. Ergenin mahremiyitine saygı, yeni ihtiyaçlarına dikkat ve özen gösterilmemesi cinsel gelişiminin hoş karşılanmadığını düşündürebilir.
İntrapisişik Psikodinamik Nedenler:
Kişinin sevdiği biriyle cinsel tatminden haz duyması ve böyle yaparsa cezalandırılacağı korkusu arasındaki bilinçdışı çatışma, psikanalitik teorinin cinsel sorunlarla ilgili açıklamasının çekirdeğini oluşturur. Özellikle çocukken cinsel deneyimlere verilmiş korkutma ve cezalar yeni yaşantılarla harekete geçebilir. Yetişkin bu korkuların kurbanı olur ve çocukluk korkuları ile halihazırdaki sorunu arasındaki ilişkiyi bilmemesine karşın bazı ödünler verir. Seks bir çatışmaya konu olduğunda cinsel istek inkar edilir ve sonraya ertelenir, ayrıştırılır ve çarpıtılmış nevrotik yollarla ifade edilir.Cinsel zevk almakla ilgili suçluluk duyguları kişi farkına varmadan cinsel işlevi bozar.
Cinsel semptom oluşumundan sorumlu olan mekanizma, hastanın farkında olmadığı ve sessiz bir şekilde duran çatışmalarının hali hazırdaki yaşantısıyla aktive olmasıdır. Bu baskılanmış cınsel çatışmalarının ortaya çıkması yetişkin cinsel sorunlarının nedenidir.
Kastrasyon anksiyetesi: Kastrasyon anksiyetesi cinsel sorunların odağında bulunan ya da çeşitli çatışmaların bir tür son ortak yolu gibidir. Aynı şeyi aşağıdaki diğer nedenler için de söyleyebiliriz. Çünkü çeşitli çatışmalar sonuçta çözümlenmemiş ödipal sorun etrafında kümelenmekte, bilinçdışı suçuluk duyguları, ensest korkusu aynı sorunun değişik boyutları olarak kendilerini göstermektedirler.
Çözümlenmemiş ödipal karmaşa: Karşı cinsten ebeveyne yönelik libidinal yatırımın çözümlenmemiş ve aynı cinsten ebeveyne yönelik hasmane duyguların devamı kişinin cinsel partneriyle ilişkisinde çeşitli zorluklara yol açabilir.
Enseset korkusu ve bilinçdışı suçluluk duyguları: Karşı cinsten ebeveyne yönelik libidinal yatırım ve buna bağlı olarak eş seçimindeki benzerlikler ensest korkusu nedeniyle cinsel ilişkiyi olanaksız kılabilecek ölçüde anksiyete yaratabilir. 
Kontrölünü yitirme korkusu: Bu durum çeşitli nedenlerden kaynaklanabilirse de klinikte kendisini daha çok obsesif kişilik yapısındaki kimselerde bir tür kısıtlılık biçiminde göstermektedir. Obsesif karakterler gerek çevrelerini gerekse ilişkilerini kontrol altında tutmaya çalışarak, nevrotik çatışmalarını kontrol etmek arzusu içindedirler.
Bazan kirlilik obsesyonları cinsel ilişkiye önemli ölçüde engelleyici olabilmektedir. Bir hastamızın eşi sevişmeden evvel tüm çarşafları değiştiriyor, altlarına muşamba serdiriyor ve uzun ve titiz bir şekilde temizlenmelerine karşın herhangi bir kirlilik bulaşabilir düşüncesiyle eşine dokunmuyor ve eşinin de kendisine dokunmasına izin vermiyordu.
Agresyon inhibisyonu: Cinsel dürtülerle agresif dürtüler hemen her zaman çeşitli derecelerde birlikte bulunurlar. Cinsel ilişki için gereken girişimciliğin kökeni agresif dürtülerdedir. Agresyonun çeşitli nedenlerle bastırılması cinsel ilişkiye çeşitli derecelerde engel olabilir. Klinikte en sık karşımıza vaginismuslu kadınların eşlerinde çıkmaktadır. Vaginismuslu kadınların kocalarında sık olarak gördüğümüz agresyon inhibisyonu, eşleri zarar görecek, canları acıyacak endişesiyle ilişkide istekliliği ve ısrarı engellemekte, zaten cinsel birleşme korkusu içinde olan kadının kaçınmasını kolaylaştırmaktadır.
Cinsel gelişim basamaklarının erken dönemlerine regresyon: Çeşitli çatışmalar ve zorlanmalar kişileri psikoseksüel gelişmenin erken dönemlerine regerse edebilir ve regrese olmuş kişinin temel güvenlik ile ilgili kaygıları cinsel ilişkiye izin vermeyecek boyutlara ulaşabilir. Evlilik de bazan regresyon nedeni olabilmektedir. Evliliğe kendini hazır hissetmeyen, evliliğin getireceği sorumlulukları alabilecek kadar olgunlaşmamış kişilerde çeşitli hipkondriak semptomlar ve somatizasyonlarla birlikte erektil disfonksiyon ortaya çıkabilmektedir. Hatta bazan evlilikle ortaya çıkan regresyon, psikotik boyutlara ulaşır. Evliliğin hemen öncesinde başlayan yoğun anksiyete bunun habercisi olabilir. Bizim klinik deneyimimiz bu tür vakaların tedavilerinde seks terapisinden önce kişiyi girdiği regresyondan çıkaracak bir tedavinin öncelikli olmasının gerektiği yönündedir.
Cinsel gelişim basamaklarıın erken dönemlerinde fiksasyon: Şiddetli pregenital fiksasyonlar cinsel ilişkiye çoğunlukla izin vermezler .Cinsel ilişkinin mümükün olduğu durumlarda da çeşitli perversiyonlarla kendini gösterir. Çok defa cinsel birleşme herhangi bir kısmi dürtünün aktivasyonundan sonra mümkün olabilmektedir.
Cinsel identifikasyon sorunları: Cinsel kimliğin gelişimine ait sorunlar şiddet derecesine göre  heteroseksüel ilişkiye olanak vermeyecek ölçüde kendini gösterebilir ya da ancak özel durumlarda ilişkiyi  mümkün kılar
2-BAŞLATICI FAKTÖRLER
CİB genellikle bir olaydan sonra ortaya çıkar. Genelllikle primer CİB'de etkenler daha zor belirlenir. Sözgelimi erken boşalma için bir başlatıcı neden bulunamayabilir.
Hamilelik ve doğum:.
Bir kadında sonradan ortaya çıkan sekse karşı ilgi kaybı, sıklıkla çocuk doğumunu takiben olur. Bu durum nadiren doğumun verdiği stresin kendisiyle iligilidir. İlgideki azalma daha çok küçük bir bebekle başa çıkmanın verdiği yorgunluk ve depresyona bağlıdır. Ayrıca epizyotomi skarının ağrısı veya postpartum vaginal kuruluk gibi cinsel birleşmeyi zorlaştıran durumlarda ve özellikle de emziren kadınlarda  iskteksizlik olabilir. Klinik gözlem cinsel sıkıntıların sıklıkla ikinci çocuğun doğumunu takiben olduğunu göstermektedir. Birçok çift, ikinci çocugun doğumunun yeni talepler getirdiğini ve kronik yorgunluğa neden olduğunu bildirmektedir.
Hamilelikte cinsel yaşamın sakıncaları hakkındaki yanlış bilgiler, çocuğa bir zarar geleceği korkusu gibi etkenler yanında, erkeğin kadını anne olarak görmeye başlaması da bir cinsel işlev bozukluğuna neden olabilir.
Eşler arasındaki genel ilişki bozukluğu:
Genel ilişkideki uyumsuzluk  hem ortaya çıkarıcı hem de sürdürücü olarak cinsel işlev bozukluğunun en yaygın sebebidir. Bazı çiftlerin belirgin bir sürtüşmeye rağmen tatmin edici cinsel yaşamaları olması mümkünse de bu durum nadirdir. Kronik düşmanlık ve hoşnutsuzluk duyguları çok açık olabilirken sevgi kaybı ve ifade edelmemiş kırgınlık eş tarafından reddedilebilir.
Birbirlerine kızgınlıkları, kırgınlıkları olan çiftler partnerlerine cinsel haz vermek istememelerinden dolayı CİB geliştirebilirler. Eşini itici bulan ve öfke duyan birinin cinsel isteği de ketlenebilir.
Sevişme sırasındaki iletişimsizlik de önemli bir sorun olabilir. Eşler cinsel ilişki sırasında birbirlerine istedikleri ve istemedikleri şeyleri söylemekte çekingen davranabilmektedirler. Eşlerini ev kadını kimliği ile gören ve ona cinsel olarak aktif ve istekli bir rolü uygun bulmayan erkekler eşlerinin aktif katılımını ketleyebilmektedirler. Gene aynı erkekler kendi isteklerini de ketleyerek cinselleği sıradanlaştırmakla eşlerini cinselliğe düşkün  ve bundan çok zevk alan biri olarak algılamanın getireceği anksiyeteden kurtulmaktadırlar. Aldatılma korkusu ve eşini temiz, saf ve iyi  kadın kategorisinde tutma kaygıları olan erkeklerde bu tür davranışlara oldukça sık rastlanmaktadır.
Cinsel eşi tarafından aldatılma:
Partnerin sadakatsizliğinin farkedilmesi özellikle sekse ilgilinin kaybolması ve erektil disfonksiyon olmak üzere sıklıkla bir cinsel işlev  bozukluğuna yol açabilir. Gizli aldatmayla ilgili suçluluk duyguları da sadık olmayan partnerde CİB’e neden olabilir. Aldatma ilişkideki problemleri de yansıtabilir. Bazan kişi yeni bir partnerle doyumlu ilişki sayesinde eşiyle cinsel tatminsizliği farkedebilir.
Aldatılmaya karşı eşlerde yalnızlık duyguları, eşe karşı öfke, narsisistik yaralanmaya baglı öfke reaksiyonları ve depresif tablolar ortaya çıkabilir. Eski bilinçdışı çatışmaların  şiddetlenmesi söz konusu olabilir. Erkeklerde aldatılmaya tepki olarak en çok erektil disfonksiyon, kadınlarda cinsel isteksizlik görülmektedir. Kadınlarda aldatılmayı takiben ortaya çıkan cinsel isteksizlik erkekte sekonder olarak erken boşalmaya neden olabilmektedir.
Gerçekdışı beklentiler:
Bir bireyin cinsel beklentileri cinsel doyumunu etkileyebilir. Gerçek dışı ve abartılı cinsel beklentiler, cinsel yaşamdan memnuniyetsizliğe ve cinsel yaşama ilgisizliğe götürebilir. Kadınlarda her cinsel ilişkide orgazm olma beklentisi, cinsel yaşamlarıyla ilgili tatminsizlik duygularına bu da cinsel yaşamdan uzaklaşmaya götürebilir.
Partnerde cinsel işlev bozukluğu .
Kadının orgazmik fonksiyon bozukluğu veya yetersiz ilişki isteği erkeğin erken boşalmasına veya erektil disfonksiyona neden olabilir veya tersi söz konusu olabilir. Bu tür vakalarda hangi fonksiyon bozukluğunun önce geliştiğini belirlemek önemlidir çünkü tedavinin başlangıç odağı olacaktır. Seks terapisini kabul eden çiftlerin üçte birinde  cinsel işlev bozukluğu  her iki partnerde birden görülür.
Bizim bir çalışmamızda  vaginismuslu kadınların  yaklaşık 40’ının eşlerinde de CİB saptamıştık.
Tesadüfi başarısızlık:
İzole bir başarısızlık deneyimi böyle bir yaşantının psikolojik sekeline bağlı olarak cinsel işlev bozukluğuna neden olabilir. Örneğin alkol kullanımı olan orta yaşlı bir adam işteki sıkıntısı nedeniyle son zamanlarda alkol alımını artırmış olsun. Bu kişi  bir ilişkide çok içmişken ereksiyon güçlüğü yaşamışsa bunun kalıcı olacağı endişesi ereksiyon bozukluğuna yol açabilir. Daha sonra bu endişeyi ancak alkol alarak giderecek ve gene alkolün etkisiyle tekrar ereksiyon zorluğu yaşayacak ve yeni bir başarısızlık bir kısır döngü oluşturacaktır.
Organik hastalıklara reaksiyon:
Birçok hastalık ya da hastalığın yarattığı durum veya tedavi biçimlerine karşı gelişen psikolojik reaksiyonlar cinsel işlev bozukluğuna neden olabilmektedir. Bunların başında kanserler, jinekolojik hastalıklar ve ameliyatlarla diğer ciddi hastalıklar gelir.
Özkan’ın bir makalesinde belirttiği gibi kanser; işlev kaybı, çaresizlik, ümitsizlik, suçluluk, ölüm korkusu, ağrı endişesi, ve bağımlılık korkuları uyandırır. AIDS'le ilgili inanışlar HIV pozitif kişilerde suçluluk duygularının daha da fazla olmasına ve cinsel yaşamdan daha fazla kaçınmaya neden olurlar. Yaşamı tehdit eden  krizlerde tüm zihinsel enerji ve bu arada  cinsel enerji de yaşamı sürdürme enerjisin emrine verilir. Kanserli hastaların yaşam sürelerinin uzamaları yaşam kalitesi beklentilerini bu arada psikiyatrik sorunlara ve cinsel yaşama ilgiyi artırmaktadır. Bu da ruh sağlığı çalışanlarının bu tür hastalara yardım biçimlerini etkilemektedir.
Jinekolojik kanser ameliyatlarında hastalığın yarattığı endişe ve genel olarak ameliyatlara ilişkin yaşanan korku ve kaygılar yanında fiziksel çekicilik ve cinsel işlevlerle ilgili korku ve kaygılar da gelişir. Bir çok kadın için benlik saygısı, güven ve kimlik, fiziksel görünümle doğrudan ilişkilidir. Histerektomiden sonra gelişen en sık psikiyatrik sorun depresyondur. Ancak, cinsel istek azlığı, fobiler, konversiyon reaksiyonu hatta psikotik reaksiyonlar bildirilmiştir. Gelişen infertilite; suçluluk, yetersizlik, çaresizlik, kızgınlık, inkar ve depresyon tepkileri uyandırır. Ayrıca birçok kadın ve eşi yanlış olarak uterus ile cinsellik ve hormon üretimini eş görürler.
Amputasyonlar da genellikle kayıp tepkisi ve matem duygusunun yanında , hastanın kendine yeterlilik duygusunu ve mobilitesini azaltır. Cinsel çekiciliklerinin azaldığı duygusu cinsel kaçınmalara  neden olabilir.
Yaşlanma:
Bireyin yaşlanmaya tepkisi cinsel işlev bozukluğunun gelişip gelişmeyeceğinin ana belirleyicilerinden olabilir. Örneğin menapozu takiben utanma hissettiği için seks isteğini kaybeden bir kadının esas nedeni ön sevişme sırasındaki lubrikasyonun azlığı olabilir. Tıpkı orta yaşlı bir erkeğin ereksiyon ve ejekülasyon için daha fazla uyarıya gereksinim duymasından utanabilecegi  gibi.
Kilo alımı, sarkmış göğüsler gibi fiziksel değişikler, ilgi çekiciliğin kaybı veya bireyin cazibesini yitirdiği ile ilgili düşüncelere neden olarak sekse ilgiyi azaltabilir.
Öte yandan eklem hastalıkları, kalp damar hastalıkları, kanser ve diger ciddi hastalıklar cinsel işlevleri bozabilir.
Üçüncü olarak hastalık görülmesinini sılığında artış cinsel fonksiyonları etkileyecek ilaç kullanımını artırabilir.
Dördüncü olarak depresyon, anksiyete ve demans gibi psikiyatrik bozukluklar daha sık görülebilir ve bunları tedavide kullanılan ilaçlar cinsel işlevi bozabilir, dahası yaşlı insanların cinsel yaşamı ile ilgili cinsel mitler de cinsel işlevleri bozabilir. Bunlar şunlardır:  Seks genç ve çekici insanların ayrıcalığıdır; üreme durduğunda seks de durmalıdır; orta yaştan sonra cinsel performans genelllikle durur, durmasa da anormaldir.
Yaşla birlikte cinsel isteğin ve ilginin azalacağı inancı ileri yaşlarda insanları cesaretsizleştirmekte veya bazı yaş dönümülerinde ortaya çıkabilen yaşılık korkuları cinsel yaşamı etkileyebilmektedir.
Depresyon ve anksiyete:
Çeşitli nedenlerle otaya çıkan anksiyete bozuklukları ve depresyon cinsel isteği ve ilgiyi azalttığı gibi cinsel işlev bozukluklarına da sebep olmaktadır. Burada primer olay anksiyete bozuklukları ya da depresyon ise öncelikle bunların düzeltilmesi gerekir. Bazan da cinsel işlev bozukluğuna sekonder olarak anksiyete bozuklukları ve depresyon gelişebilmektedir. Bir erektil disfonksiyon grubunun üyeleri sorunların kendileri açısından anlamını şöyle belirtmişlerdi: “ insanların yüzüne bakamıyorum”, “sorunum belli olur diye çok korkuyorum”, “kanser olsam bundan daha iyi hiç değilse onurumla ölürüm”, “eğer sorunum düzelmezse intihar edeceğim”.
Travmatik cinsel deneyimler: 
Travmatik cinsel deneyimler cinsel işlevlerin her aşamasında bozukluk ortaya çıkarabilmektedir. Kadınlarda özellikle uyarılma zorlukları, cinsel tiksinme bozukluğu, vaginismus görülürken erkeklerde daha çok erken boşalma ve erektil disfonksiyon görülmektedir. İstenmeyen gebelik de cinsel travmanın bir diğer formudur. Cinsel istek azalmasına neden olabilir.
Ancak erişkinlikte yaşanan cinsel travmanın cinsel işlev bozukluğuna neden olduğu ile ilgili yaygın kabülü destekleyen çok fazla bilgi yoktur. Birçok tecavüz kurbanı kadının bu eylemden sonra seks isteklerinin ve seksten aldıkları zevkin azaldığı, orgazm zorlukları olduğuna ilişkin yayın azdır.
3-DEVAM ETTİRİCİ FAKTÖRLER
Bu türden faktörler özellikle de tedavi sürecinde önem kazanırlar. Devam ettirici faktörler düzeltilmeye daha açıktır.
Cinsel zorlukların devamından sorumlu olan faktörlerden bazıları gözönüne alındığında anksiyetenin bunların bir kısmında çok sık görülmesinin fazla bilgi verici özelliği yoktur. Anksiyete zaten kacınma, istek yokluğu, uyarılma inhibisyonu tarzında cinsel işlevi bozabilir.
Performans anksiyetesi:
Performans anksiyetesinin önemi dolayısıyla bunu ayrı bir konuşma konusu yaptık. Sizlere bu konuda Dr. Kaan Kora bilgi verecek.
Başarısızlık korkusu:
Cinsel işlev bozukluğu olan çoğu çiftin cinsel deneyim sonucunda hoşnutsuz bir yaşantı beklentisi vardır. Bir başarısızlık diğerini takip eder ve sonnuçta çift başarısızlığı bekler bir duruma gelir. Bu kısır döngü kalıcı probleme ya da cinsel ilginin kaybına neden olabilir.
Daha önce olmuş bir aksamanın tekrarlanacağı korkusu hem uyarılmayı hem de diğer işlevleri bozabilmektedir. Endişe içinde ilişkiye başlayan kişi, kendini gerçekleştiren kehanet ile yeniden başarısız olmakta ve böylece bir kısır döngü başlayabilmektedir. 
Suçluluk duygusu:
Cinsel porblemi olan insanlar arasında çeşitli nedenlere bağlı suçluluk duyguların sık rastlanır. Örneğin kısıtlayıcı yetiştirilme koşullarında büyütülmüş birinin cinsel inhibisyonlarınını yansıtabilir. Erotik hazzı yaşamak bu nedenle imkansız olabilir. Suçluluk cinsel işlev bozukluğunun partner üzerinde algılanan etkileri nedeniyle de hissedilebilir. Çocuk doğumu sonrasında seks isteğini kaybeden bir kadın partnerinin cinsel tatminini redderse suçluluk duyacağı için yine de ilişkiye girebilir fakat bu onun daha da gücenmesine yol açar ve normal cinsel ilginin düzenini bozabilir.
Çeşitli kaynaklı suçluluk duyguları cinsel işlevleri etkileyebilir. Ensestiyöz suçluluk duyguları olabileceği gibi, başka biriyle gizli bir ilişkiden, başka birine ilgi duymaktan kaynaklanan veya eşe karşı ilgisizlik ihmal gibi nedenlerle de olabilir.
Partnerler arasındaki çekicilik kaybı:
Partnerler arasındaki çekicilik kaybı genellikle cinsel işlevlere yansır. Değişim kendiliğinden olabileceği gibi yaşlanma veya fizikel değişikliklerle de (obesite, sakatlayıcı ameliyat, kötü hijyen) ortaya çıkabilir.
Keza, evlilik ilişkisinde rollerin ebeveyn-çocuk ilişkisine evrilmesi cinsel isteksizliğe ve işlev bozukluklarına neden olabilmektedir.
Partnerler arasındaki zayıf iletişim:
Cinsel işlev bozukluğu gelişen bir çok çift cinsel ilişkilerini konuşamamaktadır. Böylelikle partnerler hem cinsel ihtiyaçlarını ve anksiyetelerini ifade edemezler hem de herbiri karşışındakinin düşünce ve duygusunu tahmin etemeye çalışır. Bu tür tahminler ciddi yanlış anlamalara yol açabilir ve cinsel zorlukları daha da artırabilir. Örneğin doğumu takiben cinsel ilgisi azalmış bir kadın partnerine artık uyarılmak için daha nazik bir ilgiye ihtiaç duyduğunu söylemeyebilir, partneri de eşinin cinsel ilgi azlığını kişisel bir red olarak algılayabilir ve aşk yapmaktan geri çekilebilir veya partnerinin bir an önce kurtulmak istediğini düşünerek acele edebilir.
Özellikle cinsel işlev bozukluğunu karşı tarafın hassas olabileceği için gizleme, ya da kerşı tarafın cinsel işlev bozukluğundan yakınmama sık rastlanır. Bazı taleplerin gerek genel ilişkide gerkese de sevişmeke ilgili olarak iletilememsi veya istenmyen bazı şeylere hayır denememsi kızgınlık, öfke gibi nedenlerden ya da engellenmişlik nedeniylecinsel isteksizlik veya cinsel işlev bozukluğuna neden olabilceği gibi sürdürücü de olablir.
Genel ilişkideki bozukluklar:
Bu ortaya çıkarıcı olduğu gibi devam ettirici de olabilir. Birçok çift için cinsellik ile sevgi ve genel uyum çok sıkı bir ilişki içindedir ve bunların herhangi birindeki sorun diğerlerine de yansır. Eğer partnerlerden  biri diğerine karşı ilgisini kaybetmişse veya gücenmişse tatminkar bir cinsel ilişki genellikle sürdürülemez. Bancroft, cinsel işlev bozukluğunun kadınların % 24'ünde, erkeklerin % 17 sinde genel ilişkideki uyumsuzluğa bağlı olduğunu bulmuştur.
Oldukça muhafazakar bir ortamdan gelen ve genel ilişkileri oldukça bozuk bir çiftin erkek üyesi cinsel isteksizliğinden yakınmaktaydı. İki tarafın aileleri de çiftin evliliği ile çok ilgiliydi. Çiftin erkek üyesi bu “mutlu ve örnek aile ilişkisi”ne karşın eşinden memnun değildi ancak rahatsızlıklarını eşine söyleyemiyordu. İletişimlerindeki bozukluk erkeği ayrılma kararına götürmüş ancak bunu da eşine söyleyemiyordu. Eşinden ayrılabilmesi kendi sosyal ortamı ve ailesi tarafından kabul edilmeyecekti. Ailesine karşı çıkabilecek ölçüde bireysel davranabilmesi de olanaksızdı. Sonuçta cinsel ilişkide zevk alamamak gibi bir yakınması gelişmişti. Eşine bunu söyleyebiliyordu. Eşiyle ilgili tüm yakınmalarını ve memnunuiyetsizliğini sevişmekten zevk almıyorum şeklinde özetlemekteydi.
Yakın ilişkiye girme korkusu:
Yakın ilişki kurmaktaki zorluklar cinsel problemlerin sık bir nedenidir Yüksek derecede yakınlık olan ilişkilerde cinsel mutluluk da vardır. Yakınlıkla başa çıkma zorluğu olan bireylerin geçmişlerinde de bir sevgi ve sıcaklık problemi vardır. Kaplan yakınlık zorluğu olan kişilerin belli bir yakınlığa kadar ilişki kurduğunu ondan sonra ilişkide yıkıcı olmaya başladığını ileri sürmektedir.
Partnerlerden biri karşılıklı yakınlaşma ve uyarılmanın tehdit edici olduğunu hissediyorsa ilişkide aceleci olabilir ve cinsel işlev bozukluğunun devamında önemli bir rol oynar. Hem kalıcılık hem de kötüleşmeyi sağlayabilir. Yakınlaşma korkusu terapinin erken safhalarında çift zevk alma egzersilerine başladığında ortaya çıkar.
Bazı kimseler cinsel ilişkinin yarattığı yakınlığı istemezler. Çıplak olarak görülmeyi anksiyete içinde yaşarlar. Narsisistik ve şizoid karekterlede görülebilecek çeşitli yakınlaşma zorlukları bazan cinsel ilişki sırasında da hem iletişim açısından hem de taleplerin karşılıklı iletilmesi açısından zorluklara neden olabilmektedir. Bu da bir cinsel sorunun ortaya çıkmasına ya da sürmesine neden olabilmektedir.
Bir keresinde sadece delikli külotlarla soyunmadan sevişen bir çift görmüştüm. Çift birlikte banyo yapmıyorlar birbirlerinin yanında soyunup giyinmiyorlardı. Bu çiftin yakınlaşmakla ilgili zorlukları çeşitli düzeylerde bir hayli yaygındı. Seks terapisine geçmeden önce çiftin uzunca bir zaman, yakınlaşmalarını temin etmek gerekmişti.
Bozuk kendilik algısı:
Cinsel işlev bozukluğu bir kez oturduğu zaman bunun bireyin kendilik algısı üzerine etkisi cinsel sorunun devamına veya kötüleşmesine yol açabilir. Bir erkeğin erkeklik duygusu erektil disfonksiyonla çökebilir ve böyle duygularla proveke olan anksiyete erektil zorluğun devamına katkıda bulunabilir.
Benzer bir biçimde anorgazmik bir kadının kadınlık algısı da bozulabilir ve kendini tam bir kadın olarak hissetmesini etkileyebilir. Aynı zamanda orgazm olamayan bir kadın eşin de kendi erkeklik duygusu ile ilgili kuşkuları olabilir.
Beden  imajından hoşnutsuzluk da cinsel işlev bozukluğunun kalıcılığına neden olabilir. Örneğin göğüslerinin veya göbeğinin çok büyük olduğunu hisseden bir kadın kendini partnerinin dokunuşlarına bırakmayabilir. Seks terapisi de partnerlerinin vücut imgesi ile ilgili saygısı ve çekiniklikleri artırabilir. Vaginismusta cinsel organların büyüklüğü veya kirliliği gibi beden imgesinin bazan aşırı çarpıtılmış durumları da olabilir.
Yetersiz cinsel bilgi:
Giderek çiftlerin cinsel bilgilerinin artmasına bu konuda ulaşıyabilir ve sağlıklı bilgiler içeren yayınların atmasına karşılık çocukluklarından itibaren yanlış cinsel bilgileri olan çiftler olabilmektdir.
Cinsel Mitler: Bu konu önemi dolayısıyla ayrı bir konuşma olarak Dr. Kaan Kora tarafından anlatılacak.
Kısıtlı önsevişme/sevişme:
Cinsel problem gelişebilir ve devam edebilir çünkü cinsel ilişkiden önce çok az önoyun yapıyor olabilir ve hatta cinsel zorlukarı olan daha da az zamanh ayınrırı ön oyunlara bu da çeşitli nedenlere bsağlı olablir. Seks isteği azalmış ya da kaybolmuyş kadın cinsel ilişkinin bir an önce bitmesi için ilişkiye girilmesiniisteyebilir ve bu isteği azaltabiilr, erken boşalması olan bir erkekte uyarılmayı azaltmak için  önoyunlardan kaçmaya bu da partnerlerin zevk almasınnı azalmasına ve problemin giderek artmasına neden olablir.
Erkeklerde genellikle hedefe yönelik tutum nedeniyle bir an önce tatmin olma arzusuyla sevişmeye yeterli zaan ayrılmamsı kadınlarda anorgazmiye ve gderek cinsel isteksizliğe neden olabilmektedir. Bir keresinde somatizasyon yakınmalarıyla gelen bir Avrupa ülkesinden göç etmiş 45 yaşlarında bir kadın hastamdan dinlediğim öykü bunun uç örneklerinden biridir. Eşi 25 yıllık evlilikleri boyunca kendisini sevişirken bir kez olsun öpmemiş ve okşamamıştı. Sevişmeleri sadece koitustan ibaretti ve bu sırada erkek ne kendisi eşine dokunuyor ne de eşinin kendisine dokunmasına izin veriyordu. Tedavi için eşinin desteği ve yardımının gerektiğin söyledim ancak eşi gelmedi.
Psikiyatrik rahatsızlıklar:
Birçok pskiyatrik rahatsızlığın cinsel istek, ilgi ve işlevlerde sorunlara yol açabildiği bilinmektedir. Cinsel sorun psikiyatrik bozukluğa sekonder olarak gelişmişse öncelikle psikiyatrik sorunun tedavi edilmesi gerekir. Ancak bazan cinsel sorunun halledilmesi psikiyatrik sorunun çözmünü de kolaylaştırabilir.
Kendini yetersiz tanıma:
Kendini yetersiz tanıma bir cinsel işlev bozukluğuna yol açabileceği gibi sürdürücü bir etken olarak da rol oynayabilir.
KAYNAKLAR
Bancroft J : Endocrinology of sexual function. In Sexual medicine . Ed : M Elstein. Clinics in Obstetrics and Gynaecology, Vol 7, 253-281, London, Saunders, 1980
Bancroft J: Human sexuality and its problems, Edinburg, Scotland, Churcill Livingstone,  1983
BeckerJV, Skinner LJ, Abel GG, Tdeacey EC: Incidence and types of seasonal dysfunctions in rape and incest victims. Journal of Sex and Marital Therapy, 8: 65-74, 1982
Burgess AW, Holmstrom LL :Rape: sexual disruption and recovery. American Journal of Orthopsychiatry, 49: 648-657, 1979

Feldman-Summers S, Gordon PE, Meagher JR :The impact of rapeon sexual satisfaction. Journal of Abnormal Psychology, 88:101-105, 1979
Finkelhor D :sex among siblings : a survey on prevalance, variety and effects. Archivesof SexualBehavior, 9: 171-194, 1980
Fisher S :The female orgazm: psychology,physiology, fantasy, London, Allen Lane, 1973
Fritz GS, Stoll K, Wagner N : A comparison of males and females who were sexuallymolosted as children. Journal of Sew and Marital Therapy, 7: 54-59, 1981
Hawton K: Sex Therapy-A Pratical Guide. Oxford University Press, New York 1985.
Kaplan SH: The New Sex Therapy. Brunner/Mazel Pub. New York. 1974.
Kinsey AC,Pomeroy WB, Martin CE: Sexual behavior in the human male. Philadelphia, PA, WB Saunders, 1948
Leiblum SR, Rosen RC : Principles and practice of sex therapy : An update for the 1990s. New York, Guilford, 1989
Masters WH, Johnson VE: Human sexual inadequacy., Little & Brown ,Boston, 1970.
Masters WH, Johnson VE, Kolodny RC :Heterosexuality, New York, Harper Collins, 1994
Nettelbladt P, Uddenberg N : Sexual dysfunction and sexual satisfaction in 58 married Swedish men. Journal of Psychosomatic Research, 23: 141-147, 1979
O’Connor JF: Sexual problems, therapy, and prognostic factors. In Clinical management of sexual disorders ed: JK Meyer, Baltimore, Williams and Wilkins, 1976
Özkan S: Psikiyatrik Tıp: Konsültasyon-Liyezon Psikiyatrisi. Roche Müstahsarları Sanayi A.Ş. İstanbul 1993.
Sadock VA :Normal human sexuality and sexual dysfonctions, in Comprehensive Text-book of Psychiatry, 5th Edition. Ed Kaplan HI,  Sadock BJ, Bamtimore MD, Williams & Wilkins,1989
Uddenberg N: Psychological aspects of sexual inadequacy in women. Journal of Psychosomatic Research, 18, 33-47, 1974

10 Ocak 2020 Cuma

RUH SAĞLIĞI ÇALIŞANLARINDA BORDERLİNE’LARA DAİR MİTLER VE GERÇEKLER



RUH SAĞLIĞI ÇALIŞANLARINDA BORDERLİNE’LARA DAİR MİTLER VE GERÇEKLER

Prof. Dr. Doğan Şahin


GİRİŞ

Başka hiçbir psikiyatrik tanı borderline kişilik bozukluğu kadar etiketlenmeye, ön yargıya, yargılanmaya, alaya, aşağılanmaya ve hatta öfke ve nefrete maruz kalmamıştır. Ruh sağlığı çalışanlarının en az bilgiyle en fazla olumsuz yargıya sahip oldukları tanı borderline kişilik bozukluğudur.  Borderline kişilik bozukluğu, bilgi azlığının nasıl klişelere, mitlere ve ön yargılara neden olabileceğinin en somut örneklerinden biridir.  Ancak borderline’lar hakkındaki etiketlemelerin ve karalamaların sadece bilgisizlikten kaynaklandığını söylemiyorum.

Borderline kişilik bozukluğu vakaları ile çalışmak zordur, ilişkide özenli olmak gerekir, ilgisizliğinizi, mahsustan ilgileniyormuş gibi yapmanızı, reaksiyon formasyonunuzu, onlara karşı olumsuz duygu ve düşüncelerinizi herkesten daha çabuk fark ederler ve başkalarından farklı olarak da bunu söylemekten çekinmezler. Dolayısıyla da ruh sağlığı çalışanlarını sıklıkla yetersiz ve kusurlu hissettirirler.

Bu makalemin tamamı Birey ve Toplumun Psikodinamikleri Üzerine Yazılar isimli kitabımda yayınlanmıştır.

7 Ocak 2020 Salı

İNSANLAR NEDEN DEDİKODU YAPAR?

DEDİKODU ÖRGÜTLENMEKTİR, BİR DÜŞÜNÜN ABİLER:  DEDİKODUNUN TOPLUMSAL VE BİREYSEL DİNAMİKLERİ


"Kınamayınız, kınadığınız şey başınıza gelmedikçe ölmezsiniz." 
(Tirmizi, Kıyamet, 53, no: 2507; Beyhaki, Şuabu'l-İman, 5/315, no: 2778)


GİRİŞ
Hariri, insanın bir uygarlık yaratmasında en büyük etkenin dedikodu yapabilmesi olduğunu söyler. Freud’a göre ise bir uygarlık kurabilmiş olmamız dürtülerimizi bastırabilme ve erteleyebilme yeteneğimize bağlıdır. Bu iki önerme arasında nasıl bir bağlantı olabilir? Dürtü denetimi dedikoduya o da uygarlığa yol açıyor olmasın? Aslında ikisi arasındaki bağlantı ya da dedikodunun dinamikleri bu kadar basit değil ama bu çıkarım da hepten şaka değil.
Dedikodu aslında birkaç şeyin ortak adı. İçinde farklı tipte dedikodular var, farklı dedikodular olduğu için de farklı dinamikler söz konusu.
DEDİKODU TİPLERİ
TİP 1: Kınama tipi ya da gıybet olarak adlandırabileceğimiz en yaygın dedikodu tipi, birinin kusurunu başkasına ya da başkalarına söylemek biçiminde cereyan eden dedikodudur: Örnek, “Geçen evine gittim, ne kadar dağınık ve pis bir insanmış şaşarsın” ya da “Duyduğuma göre kocasını işyerindeki biri ile aldatıyormuş”. Burada dedikodunun paylaşıldığı kişi(ler) tarafından hoş karşılanmayacağı varsayılan bir şey söz konusu ediliyordur. Dedikodusu yapılan kişiyi kınasın, ayıplasın diye söylenir. Aktarılan şeyin ne kadar kötü, yanlış ve ayıp olduğuna dair sözlerin tekrarlanması istenir. Bir ortamda bulunuluyorsa herkes o şeyi sırayla kınamalı ve kınama yarışına girmelidir. Böylelikle herkes şunu demiş olur “Ben bunu herkesin içinde bu şekilde açıkça kınadığıma göre, asla böyle şeyler yapmam.”
Bu tipteki dedikodu eylemi bir yanıyla içinde bulunulan topluluğun bir çeşit toplumsal sözleşme yazma biçimidir. Topluluk kendi normlarını dinamik bir şekilde sürekli teyit ederek geliştirir ve pekiştirir. İkinci olarak da bir çeşit söz verme eylemidir. Topluluk için yemin etme işlevi görür: “Ben de hepimiz gibi şimdi topluca kınadığımız bu davranışları yapmayacağım ve yapan olursa da kınayacağım.”
Toplumun ortak çıkarı açısından uyulmasında yarar olabilecek kurallar, her zaman kişiler açısından  istenebilecek şeyler olmayabileceği için bu kuralları bu şekilde sürekli belirleme ve teyit etme ihtiyacı duyarız.  Mesela kaynakların sınırlı olduğu bir ortamda aşırı rekabetçi ve hırslı olmak toplumda iç çatışmalara yol açarak çeşitli dezavantajlı kişilerin zarar görmesine neden olabilir. Böylesi zamanlarda dayanışmacı tutumlar desteklenip takdir edilirken rekabetçilik eleştirilip kınanacaktır. Kaynakların bol olduğu bir toplumda ya da bolluk dönemlerinde ise rekabetçilik ve hırs toplumu yeni şeylerin keşfine, icatlara ve yeniliklere götürebilen olumlu özellikler olarak değerlendirilecek, hırslı ve rekabetçi olmak yerine, basit ve huzurlu bir yaşam sürmek isteyenler itibar görmeyip kınanacaktır.  Birilerini kınamak tarzındaki bu tür dedikodular insanları tek tek ve doğrudan uyarmadan ve onlarla gerginlik yaratmadan dolaylı yoldan istenen davranış ve tutumların benimsenmesini sağlarlar.
Kınama tipi dedikodunun toplumsal işlevi yanında bireysel faydaları da vardır. Bireyler açısından en fazla doyum sağlayan yanı başkalarının da kusurları olduğunu tespit ve teşhir ettiği için, dedikodu yapanların yetersizlik duygularını yatıştırıyor olmasıdır. Birçok insanın büyük bir haz ve iştahla dedikodu yapmasının altındaki neden yukarıda bahsettiğim toplumsal işlevinden ziyade, insanların kusurlu ve yetersiz kendilik tasarımları dolayısıyla hissettikleri “olmamışlık” duygusunu bir süreliğine ortadan kaldırmasıdır. Birçok insan başkalarının kusurlu olduğunu gördüklerinde kendileri sanki daha kusursuzlarmış gibi kabul ederler. Dolayısıyla bir kişi kendisini ne kadar yetersiz görüyor ne kadar kusurlu buluyorsa o kadar dedikodu yapma ihtiyacı duyacaktır.
Kınama dedikodusunu yapan bireylerin yukarıdaki bilinçdışı motivasyonu yanında bilince biraz daha yakın iki farklı motivasyonu daha olabilir. Birincisi ona yanlış gelen şeyleri ve yanlış davranan kişileri kınamak ve bu tutumların tekrarlanmamasını sağlamak. İkincisi ise dedikoduya malzeme edilen kişiyi itibarsızlaştırmak. İtibarsızlaştırma dedikodusunu en altta ayrıca ele alacağım.    
TİP İKİ: İkinci dedikodu tipine konsültasyon tipi dedikodu diyebiliriz. Konsültasyon dedikodularını kınama dedikodularından ayıran şey, haberi verenin olaya nasıl yaklaşılması gerektiğine tam karar verememiş olmasıdır. Örnek : “Duydunuz mu? Ayşe ile Fatma çıkıyorlarmış..” Dedikodu bu durumda konsültasyona davet amacı taşır. Dedikodunun iletildiği kişiler, birlikte değerlendirme yapmak suretiyle söz konusu haberin ne yönde yargılanacağına beraber karar vermeye davet edilmiş olurlar. Grup beraberce bir değerlendirme yapıp, kınayıp kınamayacaklarına ya da takdir edip etmeyeceklerine ortaklaşa karar vermiş olurlar.  Konsültasyondan kınama kararı çıktığında birinci tipte dedikodunun hazırlık aşamasına dönüşmüş olur.  Konsültasyon tipi dedikodular da grup içi normların oluşmasına katkı sağlar ama asıl işlevleri grup içi bağları kuvvetlendirmeleridir. Öte yandan büyük bir kurumda küçük gruplar arasında yapılan bu tür dedikodular, küçük grupların kendi içlerine daha çok bağlanmalarına ama grupların birbirinden uzaklaşmalarına neden olur.  
TİP ÜÇ: Gazeteci tipi dedikodu. Başkalarının özel hayatını kurcalayıp öğrenilen bilgileri başkalarıyla paylaşmak tarzında yapılan dedikodu tipidir.  Örnek: “Ahmet Beyler’in evli oğlu ev tutmuş, artık ayrı yaşayacaklarmış”. Bu tipte yargılamak ikincil, haber verme birincil öneme sahiptir.  Ardından haberi duyan bir kınama dedikodusu başlatabilir ya da haberi veren öyle devam edebilir.  Ör: “Tabii gelinine o kadar kötü davranırsa olacağı buydu…” Ancak kınama amacıyla yapılmayabilir de.  Bu yüzden bazen iyi haber dedikodusu da yapılabilir. Ör: “Hayriye Hanım’ın büyük oğlu Boğaziçi’ni burslu olarak kazanmış.”  Burada esas olan başkalarının bilmediği bir şeyi biliyor olmaktır. Dedikoduyu yapan kişinin uyanık, zeki ve her şeyden haberdar olan biri olarak algılanmasına ve dikkate alınmasına neden olur. Ancak burada da yargılama hepten eksik değildir tabii. İletilen bilginin kamuoyunun ilgisini çekeceğine ve dedikodusu yapılmaya değer olacağına dair bir kabul barındırır.
Sosyal medyanın modern yaşamdaki muazzam yeri bununla ilgili görünüyor. İnsanlar eskiden daha küçük topluluklarda yaşar, büyük şehirlerde bile mahalleler sayesinde herkes birbirinden epeyce haberdar olarak yaşardı. İnsanların nasıl bir yaşamalarının daha iyi olacağına dair bir rehberlik veya koçluk hizmeti almalarına gerek yoktu. Çünkü değişik yaşam tarzlarını görüyor ve hangisinin kendi istekleriyle uyuştuğuna dair gözlem yapabiliyorlardı. Bilgi verici dedikodular sayesinde başkalarının yaşam tecrübelerini öğreniyorlar ve neyi yapmanın kendilerine daha iyi geleceğine dair öngörüde bulunabiliyorlardı.  Ne yapmak neye yol açar?  Mesela “Acaba ikinci evlilikler daha mı iyi seyrediyor?, “İnsan iyi anlaşamadığı eşiyle sürdürmeye mi çalışmalı yoksa yeniden mi denemeli?” “Çocuğu özel okula göndermeye değer mi?,  “Komşunun kızı özel okula yollandı ama üniversitede iyi bir yer kazanamadı ama oğlan devlet okuluna gitti çok başarılı oldu.” Bunun gibi yüzlerce sorunun yanıtını başkalarının gözlemleyerek ve deneyimlerini genelleyerek yanıtlayabiliyorlardı. Şimdi doğrudan gözlemleme olanakları azaldığı için elde iki araç kalıyor: dedikodu ve sosyal medya. 
TİP DÖRT: Bu tipe kehanet dedikodusu diyebiliriz. Bazı kişilerin hali hazırda kötüleyecek bir şeyi olmasa da gelecekte olumsuz özelliklerinin ortaya çıkacağını iddia etmek demektir.  “Göreceksiniz iki seneye kalmaz ayrılacaklar.”  Bu dedikodu elde yeterli malzeme olmadığında başvurulan dedikodu tipidir. Diyelim bir kişiyi ya da yaşadığı ilişkiyi beğenmiyorsunuzdur ama karalamak için yeterli malzeme yoktur, o zaman şimdilik örtülü ama gelecekte açığa çıkabilecek bir olumsuzluktan söz edebilir, kanıt olarak da gelecekte olacak şeyleri gösterebilirsiniz.
TİP BEŞ: Bu tip dedikodular için itibarsızlaştırma dedikodusu diyebiliriz. Bu dedikoduyu yapan kimse, çeşitli nedenlerden dolayı kızgınlık duyduğu biri hakkında yanlış bir olumsuz bilgiyi yayarak onu itibarsızlaştırmaya çalışır.  Hemen hemen tüm dedikodularda geçeği çarpıtma, abartma, kasten yanlış yorumlama gibi özellikler olsa da bu tip dedikoduda çarpıtma ya da düpedüz yalan ve iftira daha çok kullanılır.   Bazen karşılık görmemiş bir yakınlık talebi, bazen bozulmuş bir ilişki sonrası bazen de bir rekabet dolayısıyla yapılabilir. Son yıllarda biten bir ilişkinin ardından yapılan itibarsızlaştırma dedikoduları çok sık görülmeye başlandı. Bazen bir, bazen de iki taraf birden biten bir ilişkinin ardından diğerini itibarsızlaştırmak amacıyla yalanlar söylemeye ya da birçok şeyi çarpıtarak başkalarına yaymaya başlıyorlar. Bu davranış sadece kızgınlık ve öfke dolayısıyla yapılmıyor. Aynı zamanda sanki çok önemliymiş gibi kimin hataları yüzünden bittiğine dair bir münakaşayı sürdürmek anlamına da geliyor. 
TİP ALTI: “Sızlanarak kışkırtma” tipi dedikodu diyebileceğimiz bu tip dedikoduda, kişinin dedikodu yapma nedeni bir insandan duyduğu rahatsızlığı doğrudan dile getirmemesidir. Genellikle günlük basit konularla ilgilidir. Mesela biri gelmiş, çok uzun süre oturmuştur, çok konuşmuştur, sıkılmışsınızdır, kendisine işim var, meşgulüm diyememişsinizdir ama kızmışsınızdır da. O gittikten sonra başkalarına “Ay ne şiştim, ne şiştim iki saat kalkmadı.” dersiniz. Buradaki neden o kişi ile ilişkimizin bozulmasından çekinmeniz, size kırılabilecek olmasını göze alamamanızdır. Ancak size verdiği rahatsızlık dolayısıyla kızmışızdır da.  Bazen kızdığımız kimselere yöneltemediğimiz öfkemizi başkalarını ona karşı kışkırtarak dışa vurur ve onların da ona kızmasını sağlamaya çalışır ve hatta belki içlerinden biri onu uyarır diye umut ederiz. “Benim bir şey yapmaya cesaretim yok ama inşallah birileri bir şey yapar da ben de kurtulurum.” anlayışı ile yapılan bir dedikodudur. Bu dedikodu tipi belki de tüm dedikoduların içine bir miktar karışıyordur.
Belki de yolsuzluklara, haksızlıklara, talana, sömürüye, adaletsizliklere karşı bir şey diyemediğimiz için, sesimizi çıkaracak cesaretimiz olmadığı için ya sadece güvenlikli ortamlarda söyleniyor ya da onu bunu çekiştirerek öfkemizi etrafımızdaki bize bir şey yapamayacak, bir zarar veremeyecek kimselere boşaltıyoruzdur.      
 CİNSİYETLERE GÖRE DEDİKODU FARKLILIKLARI
Elbette birazdan söyleyeceğim şeyler tüm kadınlar ve erkekler için geçerli değildir. Kadınlar için söylediğim şeylerin hepsi erkeklerde de bulunabilir, erkekler için söylediklerim kadınlarda da bulunabilir. Ayrıca bazı kadınlar ve bazı erkekler kendi cinslerinden çok karşı cinste olduğunu söylediğim özelliklere sahip olabilir. Yani aşırı genellemeksizin, bazı farkların olduğunu söylemiş olacağım. 
Kadınlar ne tür dedikodular yaparlar?
Azımsanmayacak sayıda insan, bir kadının mutlu ve güzel bir hayata sahip olması için tek yolunun zengin, başarılı, toplumsal değerleri benimsemiş, yakışıklı ve iyi bir aileden gelen bir adam tarafından çok sevilmek ve eş olarak seçilmek olduğuna inandırılmıştır. Kadınlar için bunun en çok istenecek şeylerden biri olması gerektiğine, kadınlar da erkekler de büyük oranda inandırılmışlardır.  Ancak böyle biri ile evlenmek yetmez, onun tarafından devamlı çok kıymet verildiğinin, el üstünde tutulduğunun deneyimlenmesi ve herkese de gösterilmesi gerekir. İnsanlar arasındaki bu kriterlere dayanan rekabet, hem kadınlar hakkında yapılan hem de kadınların yaptığı birçok dedikodunun içeriğini oluşturur. Dolayısıyla bu konudaki dedikodular, şu sorulara yanıt niteliği taşıyan bilgiler içerir.
  1. Dedikodusu yapılan kadın böyle “ideal bir yaşam” sürmeye ne kadar uygun bir adaydır? Yani çok özel ve değerli birinin onu sevip eş olarak seçmesine engel olacak neleri vardır? Mesela daha evvel evlenmişse ya da  geçmişinde iyi bir eş olacağına dair şüphe uyandıracak şeyler varsa bu bilgilerin yayılması o kişinin adaylık puanlarını düşürecek ve geri kalanlar için avantaj yaratıp ve keyif verici olacaktır.  
  2. Onu seven ya da eş olarak seçen kişi hakikatte ne kadar değerlidir? Eşe veya sevgiliye dair değersizleştirmeler de dedikoducuları rahatlatır, eşin(ya da sevgilinin) sanıldığı kadar arzu edilir biri olmadığına dair bilgiler, ortada o kadar da haset edecek bir şey olmadığını gösterdiğinden  kişiye kendi durumunun o kadar kötü olmadığını düşündürerek anksiyete giderici etkide bulunur.
  3. Sevgilisi veya eşi ona ne kadar değer veriyor, ne kadar seviyordur? İyi, başarılı ve istenen bir eşi olsa bile karısına yeterince değer vermiyorsa bu da bir teselli kaynağı olabilir, yürek soğutabilir. 
  4. Sevgili ya da eşin ailesinin ailesi ne kadar iyi bir ailedir? Son olarak her şey yolunda olsa bile eşlerin ailelerinde olan olumsuzluklar da imrenip haset ettikleri bir çiftin o kadar da mükemmel olmadıklarını göstererek insanları rahatlatır.    

Erkekler ne tür dedikodular yaparlar?
Erkeklerin kadınlar kadar dedikodu yapmadığı, bu konularla ilgilenmediğine dair bir dedikodu vardır. Erkekler de kendi aralarında kadınların yaptığına benzer dedikodular da yaparlar ama ek olarak farklı dedikodular da yaparlar.
Erkeklere öğretilen ideal yaşam biçimi bir prensesle tanışıp evlenmek değil, bir kral olmaktır. Elbette bu arada evlenecekleri kişi elbette bir prenses olacaktır ama asıl amacı bu değildir. Onun başarılı olma ölçütü diğer erkeklerin önüne geçmek, onlardan daha başarılı, daha güçlü daha etkili olmaktır. Bunu yapamıyorsa da yapabildiğince bunun için uğraşmaktır. Kadınlarla ilişkilerine gelince, evet evlenip çocuk yapmaları beklenir ve yaptıklarında da takdir edilir ama aynı zamanda bağımsızlıklarını korumaları ve ne kadar severlerse sevsinler bir kadına yakayı kaptırmamaları gerekir. Erkeklerin inandığı ideal hayat; başarılı bir kariyer+ toplumsal hiyerarşide yukarılarda bir yer+ iyi bir evlilik + özgürlüğünün delili olan kendine has ilgi alanları ve tutkulardır. Başarısızlık  ise iki şekilde olur;  erkekler dünyasında gerilerde kalmak ve bir kadının etkisi altında kalarak ona boyun eğmek.
Erkekler kadınlar için en iyi şeyin iyi bir evlilik olduğuna inanırken kendileri için iyi bir evliliğin çok yararlı olacağına ama yeterli olmayacağına inandırılmışlardır. Böylelikle ilk olarak kadınların rakip olmaları engellenmiş olur. İş dünyasında, yükselmek için rekabet etmemeleri, iddialı olmamaları sağlanmış olur. Onlar eşleri ve çocuklarıyla daha çok ilgilenmeli iş dünyasını erkeklere bırakmalıdırlar.   
Dolayısıyla erkekler arasında diğer erkeklere dair dedikodular, çoğunlukla başarısızlıkları, yeteneksizlikleri, beceriksizlikleri ya da bir kadına nasıl boyun eğmiş oldukları hakkındadır. Erkeklerin erkekler hakkında yaptığı bu türde dedikodular kınamak, yanlış bulmaktan ziyade zayıf bulmak, küçümsemek ve alay etmek tarzındadır. Erkekler de yerleşik, geleneksel kadın idealleri ile ilgili dedikodular yaparlar ve ek bir aşağılama imkanı olduğunda rakiplerini kadınların gözünden başarısızlık sayılacak konularda da alaya alıp aşağılayabilirler.  
DEDİKODU ÖRGÜTLENMEKTİR, BİR DÜŞÜNÜN ABİLER. (E. Ayhan’a Selam)
İnsan birçok faaliyeti için örgütlenebilen bir türdür. Bunun için de farklı büyüklüklerde örgütlenmeler kurarlar. Ortaokul, lise yıllarından başlayarak birbirine bağlanan arkadaş grupların önemli işlevlerinden biri budur.  Gruptan ve grup üyelerinden beklenen temel işlev  bu toplumsal rekabette birbirlerine kendilerinin iyi, ötekilerin kötü olduğunu söyleyecek değerlendirmeler yapmalarıdır. Diğerleri ile ilgili kim kötü bir haber, bir başarısızlık duyarsa gruba müjde gibi haber verir ve başkalarının başarısızlıkları, mutsuzlukları, yoksunlukları grup üyelerinin kendilerini iyi hissetmeleri için besin oluşturur. İnsanlar yaygın olarak bu denli kötü müdür? Bunları çok kötü oldukları herkesten kötü oldukları için yapmazlar, ortalama insan kadar, sıradan kötülüğün bir tezahürü olarak yaparlar.   Bir de esas olarak daha iyi hissetmek için yaparlar. Mesela diğerlerinin kendilerinden daha zevksiz ya da daha kalitesiz olduğuna inanmak onları iyi hissettirdiği için yaparlar. Başkalarının dinlediği müziği, yaşam tarzını, oturduğu mahalleyi aşağılayarak kendilerini iyi hissederler. Irkçılığın, mezhepçiliğin, ayrımcılığın, şövenizmin mikro ama binlerce örneği bilincinde olmasak da bu dedikodularla hayatımızı ve zihnimizi işgal eder.  
PSİKODİNAMİKLERİNE VE KİŞİLİK ÖZELLİKLERİNE GÖRE DEDİKODU TİPLERİ
Dört tip dedikodu dinamiğinden bahsedebiliriz.
1)Süperego ile barış içinde olma çabasının ürünü olan dedikodular.
Daha çok obsesif karakterler tarafından yapılan ve genellikle kınama dedikodusu tipindeki dedikodulardır. Burada dedikoduyu yapan, dedikoduyu dinleyen ve dedikodusu yapılan kişilerden başka bir de orada olmadığı halde olayları yukarıdan izleyen bir otorite figürü vardır: Tanrı, anne-baba ya da süperego. Dedikodu ya da kınama asıl olarak ona göstermek için yapılıyordur. Dedikoduyu yapan şunu diyordur. “Ben senin sözünü dinliyor, yapma dediklerini yapıyorum, ama bir de şunlara bak. Bak neler yapıyorlar. Lütfen beni yargılama, suçlama, kınama. Kınayacaksan bunları kına. Bak kötü olan ben değilim, onlar”. Dolayısıyla bu tür dedikoduların içeriğini ahlaken yanlış gelen şeyler oluşturur.
2)Kendilik saygısını artırmaya yönelik dedikodular.
Burada her tipten dedikodu söz konu olabilir. Dedikoduyu yapanın temel motivasyonu düşük kendilik saygısını yükseltmek ya da korumaktır. Düşük kendilik saygısını tamir etme amacı taşıdığından narsisistik motivasyonlu dedikodu olarak da adlandırılabilir.  Dolayısıyla içeriğini ahlaken yanlış şeylerden çok beceriksizlik, aptallık, kalitesizlik, görgüsüzlük vb gibi şeyler oluşturur. Dedikodusu yapılan kişi kabahatli ya da yanlış bulunmaktan çok yetersiz ve kalitesiz bulunuyordur. Başarılı bulunan ya da göz önündeki kişilere yönelik itibarsızlaştırma dedikoduları da bu amaca hizmet eder. Sık sık insanların bulundukları yeri hak etmediklerine dair dedikodu ya da eleştiri yaparlar.  Bunu yaptığı takdirde kendisine yönelik beğeni ve takdir artacakmış gibi özellikle beğenilen, takdir gören insanları itibarsızlaştırmaya çalışırlar.
3)İçsel saldırganlığı yansıtmaya hizmet eden dedikodular.
Yansıtma savunma mekanizmasının ürünüdür. Hem kınama hem itibarsızlaştırma tipindeki dedikoduları içerebilir. Sürekli başkalarını gözlemleyip kendilerine göre kusurlarını, kabahatlerini tespit etmeye çalışırlar. Kendi içlerindeki başkalarına yönelik öfke, düşmanlık, zarar verme, ya da kandırma, aldatma, bencillik, insanları kullanma vb gibi arzuların izlerini başkalarında görmeye çalışırlar. Bu anlama gelecek şeyler gördüklerine ikna olduklarında da adeta “kötü olan ben değilmişim” onlarmış” diyebildiklerinden dolayı bayram ederler. Başka insanların ne kadar kötü olduklarını anlatırken, güldüklerini, neredeyse mutlu olduklarını görebilirsiniz.  Özellikle paranoid kişilik özellikleri gösteren kimseler tarafından kullanılan bu mekanizma, sadece paranoid karakterlere özgü bir mekanizma değildir. Kendi olumsuz özellikleri ile yüzleşmekten onları sorgulamaktan korkan herkes paranoid olsun olmasın bu mekanizmayı kullanır.
4) Kötülük yapma amacı taşıyan dedikodular.
Burada motivasyon birine zarar vermek, onu itibarsızlaştırmak ya da incitmektir. Temel motivasyon saldırganlıktır. Diğer üç tipte de dedikodusu yapılan kişi bundan zarar görür ama onlarda birincil motivasyon zarar vermek değil, kendine iyi gelecek bir şey yapmaktır. Burada kişiye iyi hissettiren şey öfke duyulan birine zarar veriyor olmaktır.   
Kişilik özelliklerine göre toparlayacak olursak;
Bağımlı karakterler kimse hakkında kötü konuşmak istemezler. Belki zamanında çok verici olup bekledikleri karşılığı göremedikleri ve dolayısıyla artık destek alma umudunun kalmadığı kişiler hakkında kötü şeyler söyleyebilirler ama kendisine destek olabilecek kimselerden henüz ümidi tamamen kesmedilerse kolay kolay kötü şeyler söylemezler. Ancak başkalarından ayrı düşmemek, itiraz edememek gibi nedenlerden dolayı bir grupta yapılan dedikoduya uyum gösterebilirler. Bir şey söyleyecek olduklarında da başına genellikle “Benden duymuş olmayın ama… kendisini çok severim ama…” gibi karşı tarafı kızdırabilme ihtimalini azaltacak yumuşatıcı ifadeler koyarlar.
Obsesiflerin daha çok kendi süperegolarına yaranmaya çalışan ve başkalarını yanlış şeyler yapmakla suçlayan, kınayıcı dedikodular ürettiklerini ve bu türde dedikodular yaptıklarını belirtmiştim. Başka bir deyişle obsesifler ego idealinin kurallara uyan, yanlış bir şey yapmayan ve ahlaklı, düzgün bir insan olma bağlamında beğenilip takdir görmesini talep eden bölümüne yaranmak için dedikodu yaparlar.   
Histerikler, daha çok rekabet amaçlı dedikodu yaparlar. Hem kendi cinsleri ile hem karşı cinsle rekabet ettikleri için onları küçümseyici, yıpratıcı dedikodular yaparlar. Histerikler de karşı cinse yönelik genelleyici kötü söz söyleme yaygındır.  Histerik erkekler kadınların kötü araba kullandıklarına, beceriksiz olduklarına, ellerinden bir şey gelmediğine dair sterotipik inanışları destekleyecek örnekler üzerinden dedikodu yaparlar, histerik kadınlar da erkeklerin duygusuz, bencil ve akılları hep sekste olan tipler olduklarına dair sterotipleri destekleyecek konularda dedikodu yaparlar.
Paranoidler çok fazla dedikodu yaparlar ve sürekli insanları kötü niyetli olmakla, sahtekar olmakla, arkadan iş çeviriyor olmakla, yalan söylemiş olmakla vb. suçlayıcı dedikodular yaparlar.
Şizoidler neredeyse hiç dedikodu yapmaz, dedikodu ile de ilgilenmezler.
Narsisistikler yukarında söylediğim gibi daha çok devalüe edici, itibarsızlaştırıcı dedikodular yaparlar. Küçümseme konuları genellikle, aptallık, cehalet, kalitesizlik vb gibi kendilik saygısını azaltacak şeylerdir. Başka bir deyişle obsesifler ego idealinin ahlaklı düzgün biri olma talebine karşılık gelen dedikodular yaparken narsisistikler daha çok ego idealinin  zeki, yetenekli, becerikli biri olarak beğeni ve takdir gören biri olma talebine karşılık gelen konularda dedikodular yaparlar.  Obsesif başkalarını ahlaksız olmakla suçlayan ve kınayan dedikodulara ilgi duyarken, narsisistikler başkalarının salak, cahil, aptal olduğuna dair dedikodulara ilgi duyarlar.  
Antisosyaller iftira atmak, yalanlar uydurmak da dahil itibarsızlaştırmak ya da incitmek amacıyla ağır ithamlar içen dedikodular yaparlar.
Histrionikler genelde güzellik, görünüm, gidilen yerlerin kalitesi, kıyafetler, maddi olanaklar vb. gibi yüzeysel şeyler üzerinden başkalarını değersizleştiren dedikodular yaparlar.
 
DEDİKODUNUN EK BİREYSEL YARARLARI
İnsanlar ister yukarıda bahsettiğim örgütlü dedikodu gruplarına katılarak ister fırsat buldukça arkadaşlarla, tanıdıklarla dedikodu yapsınlar, dedikodu yapmak suretiyle kazandıkları iki şey daha vardır. 
İnsanlar bir araya geldiklerinde ne kadar çok dedikodu yapıyorlarsa o kadar az kendilerinden ve ilişkilerinden konuşmuş olurlar.  Kendi iç dünyanızla fazla temasınız yoksa ya da kendi iç dünyanızı, duygularınızı, düşüncelerinizi çok da iyi bilmiyor ya da paylaşmak istemiyorsanız en iyisi kendinizden değil başkalarından konuşmaktır. Kendi iç dünyanızı açmadığınız insanlarla başkaları hakkında ne konuşursanız konuşun gerçek bir yakınlık kuramazsınız.   Gerçek yakınlıklar insanların birbiri hakkında duyguları ve düşüncelerini samimiyet ve rahatlıkla paylaşabildiği yakınlıklardır. Oysa bu tür gruplarda yaşanan ilişkilerde herkes kendisini o “yüce değerlere” ve “ideal hayata” uygun olacak şekilde yaşıyormuş gibi sunmaktan, gerçek düşüncelerini, duygularını paylaşamazlar.  Grup başkalarının kusurlarına karşı o kadar yargılayıcıdır ki kimse çıkıp da yahu bunları bazen ben de yapmak istiyorum hatta şundan yapmıştım filan diyemez. Herkesin herkese karşı rol yaparak kendisini kendisine ve başkalarına olduğundan çok farklı ve kusursuz olarak sunduğu ama aslında kendine ve birbirlerine yabancılaşmış bireylerden kurulu küçük veya büyük cemaatlerdir. İşin acıklı yanı insanlar yalnızlaştıkça bu tür gruplara girerek yalnızlıklarından kurtulmak isterler ama bu tür gruplara dahil oldukça daha da yalnızlaşırlar. 
Fakat dedikodunun asıl yararı insanı kendini sorgulamaktan kurtarmasıdır. Sanki başkalarının yanlışını, kusurunu kabahatini sergiledikçe kendileri otomatikman iyi bir insan oluyorlarmış gibi kendi kusurlarını, kabahatlerini, eksikliklerini sorgulamaktan kurtulurlar.
Tek bir yoksula yardım eli uzatmamış, zulme, baskıya, haksızlıklara, işkenceye, sömürüye karşı tek bir şey yapmamış olduğu halde, sırf başkalarının kötü olduğuna kendini ikna ederek kendisini iyi bir insanmış gibi algılamış olurlar. Niye bu denli bencil olduğunu, neden bunca aç, yoksul, zor durumda insan varken, sokaklarda aç çocuklar gezerken, insan hakları ortadan kaldırılıp, bağımsız yargı, özgür basın yok edilirken tek ses etmemiş olduğunu da sorgulaması gerekmez. Hatta neden doğru düzgün kendisini yetiştirmediğini, hep söz verdiği halde bir türlü yabancı dil öğrenemediğini, dizi seyretmekten kitap okuyamadığını da sorgulaması ve yetersizlik hissetmesi gerekmez. Sadece kötü bir şey yapmamış olduğuna inanmak suretiyle vicdanını bir süre susturabilir. Ancak sokaklarda aç çocukları gördükçe, siyasi yargı kararları canını sıktıkça, zulme, baskıya, işkenceye dair bir şeylerle karşılaştıkça bir şeyler yapması gerektiğini düşünecek gibi olur, kendini sorgulayacak gibi olur, sonra evli birinin, biriyle flört ettiği dedikodusu Hızır gibi imdadına yetişir ve ne kadar düzgün bir insan olduğuna ikna olup rahatlar. 
SON BİR İKİ SÖZ
Dedikoduyu geçmiş zamanlara, banliyölere, varoşlara ve “geri kalmış” topluluklara ait bir olgu imiş ve gelecekte azalarak yok olacakmış zanneden insanlar olduğu için şunu söylemem gerekiyor:
Ebeveynlerin çocuklarına rehberlik yapma işlevleri geriledikçe gelecek nesillerin dedikodu ihtiyaçları daha da artacaktır.  Dedikodunun geleceğini insanlar arası etkileşim ve iletişimlerin ne kadar açık ve samimi olacağı da belirleyecektir. 
Toplumlar, yargılayıcı, dışlayıcı ve dayatmacı oldukları oranda kimse olduğu gibi olamayacak, belli bir şekilde görünmeye gayret edecek ama herkes bir şekilde kendisini suçlu, kabahatli, yetersiz hissettiği için bunları ya başkalarına yansıtacak ya başkalarında gördüğünde devalüe edecek ya da kendini aklamak için suçlayacak birilerini bulacaktır.
Toplumların etik ilkelere, toplumsal yaşam için ortak kurallara ihtiyacı her zaman olacaktır. Bu ilke ve kuralları belirler ve pekiştirirken bunların baskı, dayatma, alay, küçümseme, dışlama, cezalandırma, ima, kinaye gibi yollardan olması gerekemez. Topluluklar bu anlaşmaları pek ala açıkça, samimi bir şekilde konuşarak, şefkat ve anlayışla tartışarak da geliştirip yeni nesillere aktarabilirler. 
Ancak, aile içi ilişkilerde ve çocuklar yetiştirilirken, şefkat ve sevgiyle, ahlak ve toplumsal yaşam kuralları öğretilmez, çocuklar sürekli eleştirilir, suçlanır ya da ihmal edilirlerse hemen hemen tüm peygamberlerin, dini liderlerin başkalarının kusurlarını aramayın, kusurlarını yüzlerine vurmayın, dedikodu yapmayın demelerine rağmen insanların dedikodu yapma ihtiyaçları ve dedikodu faaliyetleri azalmak şöyle dursun artarak devam edecektir. 
Velhasıl dedikodu yapmak yerine kendisini ve başkalarını daha iyi anlamaya çalışan, kendisine de başkalarına da daha şefkatle yaklaşabilen, birilerini suçlamak yerine toplumsal sorunlara ilgi duyan ve sorumluluklar alabilen, söylenmek yerine daha iyi bir dünya için yapıcı bir şekilde uğraşabilen insanlar yetiştirmek istiyorsak, çocuk yetiştirirken onları suçlamamalı, utandırmamalı, küçümsememeli, sürekli eleştirmemeliyiz yani kendilerini eksik, yetersiz, kabahatli, suçlu gibi hissettirmemeliyiz. Var oluşlarını da bir zahmetmiş gibi, bir yükmüş gibi değil de mutluluk ve sevinç kaynağıymış gibi yaşatmalıyız. Yoksa şimdi olduğu gibi kendilerini kolaylıkla suçlu, kabahatli, yetersiz, eksik, olmamış ya da fazlalık gibi hisseden insanlar bunlardan kurtulmak için suçlayacak, eleştirecek, küçümseyecek başkalarını bulmaya çalışacaklardır.   



12 Ekim 2018 Cuma

KİMLİK ve KİŞİLİK BOZUKLUKLARI



KİMLİK ve KİŞİLİK BOZUKLUKLARI

 Doğan Şahin


GİRİŞ VE BİR VAKA

Kişilik bozukluklarında sıklıkla kimlik sorunlarına da rastlanır. Bu yazıda kimlik sorunları ön planda olan kişilik bozukluklarını ele alarak, kimlik ve kişilik arasındaki ilişkilere değinmiş olacağım. 

On beş yıl kadar önce, bir danışmanlık firmasında çalışan 35 yaşlarında erkek bir hasta başvurmuştu. Yakınmasını “kendim olamıyorum” diye tanımlıyordu. Şöyle diyordu “Kendimi bir role kaptırmış olarak buluyorum. Bir yandan tam olarak girdiğim roldeki O kişi imişim gibi hissederken de aslında O olmadığımı da biliyorum”.

-Bir role girmezseniz nasıl hissediyorsunuz?

-Bir role girmezsem ne olduğumu, nasıl davranmam gerektiğini bilemiyorum.

Bu makalemin tamamı Birey ve Toplumun Psikodinamikleri Üzerine Yazılar isimli kitabımda yayınlanmıştır.

KOMPLOCU PARANOİD GRUPLAR

HEDEFİNİ ŞAŞIRMIŞ BİR İSYANIN ÜRÜNÜ OLARAK KOMPLOCU PARANOİD GRUPLAR Doğan Şahin   GİRİŞ Bu yazıda son yıllarda giderek artan her şe...